Bağlanma stilleri, yakın ilişkilerde yakınlığı ve mesafeyi nasıl düzenlediğini anlatan dört örüntüdür: güvenli, kaygılı, kaçıngan ve korkulu. Kökleri çocuklukta atılır ama kader değildir. Amerika’da ulusal temsili bir örneklemde yetişkinlerin %59’u güvenli, %25’i kaçıngan, %11’i kaygılı bağlanma bildirdi (Mickelson ve ark., 1997).
Bu kavramı duyan çoğu kişi önce kendini, sonra partnerini bir kutuya yerleştirmeye çalışır. Oysa bağlanma stilleri etiket değil, haritadır. Aşağıda dört stili, ne kadar yaygın olduklarını ve değişip değişmediklerini araştırmalarla birlikte anlatıyorum.
İçindekiler
- Bağlanma Stilleri Nedir, Nereden Gelir?
- Bağlanma Stilleri Nelerdir?
- Dört Bağlanma Stili İlişkide Nasıl Görünür?
- Bağlanma Stilleri Ne Kadar Yaygın?
- Bağlanma Stili İlişkiyi Nasıl Etkiler?
- Bağlanma Stili Değişir mi?
- Kendi Bağlanma Stilini Nasıl Anlarsın?
- Sonuç
- Sıkça Sorulan Sorular
Bağlanma Stilleri Nedir, Nereden Gelir?
Bağlanma kuramının temelini İngiliz psikiyatrist John Bowlby attı. Çıkış noktası basittir: İnsan yavrusu tek başına hayatta kalamaz, bu yüzden bakım verenine yakın durmaya programlıdır. Bebek korktuğunda ağlar, yaklaşır, tutunur. Bakım verenin bu çağrılara nasıl yanıt verdiği, çocuğun zihninde iki soruya yanıt oluşturur:
- Ben sevilmeye ve ilgilenilmeye değer miyim?
- İhtiyaç duyduğumda başkaları orada olur mu?
Bowlby bu yanıtlara içsel çalışan model adını verdi. Mary Ainsworth da bebekleri gözlemleyerek üç örüntü tanımladı: güvenli, kaçıngan ve kaygılı.
Kuramın yetişkin ilişkilerine taşınması 1987’de oldu. Hazan ve Shaver, romantik aşkı bir bağlanma süreci olarak ele aldı ve bebeklikteki üç stili yetişkin ilişkilerine uyarladı. İki anket çalışmasında stillerin yetişkinlerdeki dağılımı bebeklikteki dağılıma benzer çıktı (Hazan ve Shaver, 1987).
Çocukluk burada önemlidir ama tek belirleyici değildir. Amerika’daki ulusal çalışmada, kişilerarası nitelikteki çocukluk olumsuzlukları güvensiz bağlanmayla güçlü biçimde ilişkiliydi. İlişkili olmak ile kaçınılmaz olmak ise ayrı şeylerdir. Bunu “değişir mi” bölümünde göreceksin.
Bağlanma Stilleri Nelerdir?
Bugün en çok kullanılan sınıflama dört stillidir. Bartholomew ve Horowitz bu modeli yukarıdaki iki soruya verilen yanıtlardan türetti: kişinin kendine bakışı ve başkalarına bakışı olumlu mu, olumsuz mu (Bartholomew ve Horowitz, 1991).
| Stil | Kendine bakış | Başkalarına bakış | İlişkideki temel duygu |
|---|---|---|---|
| Güvenli | Olumlu | Olumlu | Rahatlık |
| Kaygılı | Olumsuz | Olumlu | Terk edilme endişesi |
| Kaçıngan | Olumlu | Olumsuz | Bağımsızlığı koruma ihtiyacı |
| Korkulu | Olumsuz | Olumsuz | Hem yakınlık isteği hem yakınlık korkusu |
Aynı stile neden farklı adlar veriliyor?
Bağlanma stilleri üzerine okurken aynı örüntünün başka adlarla anıldığını görürsün. Bunun nedeni çeviri farkları ve farklı araştırma geleneklerinin kendi terimlerini kullanmasıdır.
| Bu yazıdaki ad | Başka kaynaklarda | İngilizce |
|---|---|---|
| Güvenli | Güvenli | Secure |
| Kaygılı | Anksiyöz, saplantılı, kaygılı-kararsız | Anxious, preoccupied |
| Kaçıngan | Kaçınmacı, kaçınan, kayıtsız | Avoidant, dismissing |
| Korkulu | Korkulu-kaçıngan, dağınık, dezorganize | Fearful-avoidant, disorganized |
Bir not: “Dağınık” terimi bebek gözlemlerinden, “korkulu” terimi yetişkin araştırmalarından gelir. Çoğu kaynak ikisini birlikte anar, ancak ölçüm yöntemleri aynı değildir.
Dört Bağlanma Stili İlişkide Nasıl Görünür?
Aşağıdaki tarifler birer karikatür değil, eğilimdir. Çoğu insan bir stilin bütün özelliklerini taşımaz.
Güvenli bağlanma
Güvenli bağlanan kişi yakınlıktan da yalnızlıktan da rahatsız olmaz. İhtiyacını söyleyebilir, partnerinin ihtiyacını duyabilir. Mesajına geç yanıt geldiğinde aklına ilk gelen şey “Meşguldür” olur.
Tartışmada sesi yükselebilir, kırılabilir. Farkı, tartışmadan sonra onarabilmesidir. Özür dilemek ve özrü kabul etmek ona tehdit gibi gelmez.
Güvenli bağlanma sorunsuz bir ilişki anlamına gelmez. Güvenli bağlanan kişi de kıskanır, öfkelenir, yalnız kalmak ister. Onu ayıran şey duyguların yokluğu değil, duygu yükseldiğinde ilişkinin sarsılmayacağına duyduğu güvendir. Bu güven, ihtiyacını söylediğinde çoğunlukla karşılık bulmuş olmanın birikimidir.
Kaygılı bağlanma
Kaygılı bağlanan kişi yakınlığı çok ister ve kaybetmekten çok korkar. İlişkideki küçük değişimleri hızla fark eder. Geç gelen bir mesaj, kısa bir yanıt, değişen bir ses tonu alarm gibidir.
Bu alarm çaldığında yaptığı şey yakınlığı artırmaya çalışmaktır: tekrar aramak, güvence istemek, konuyu hemen konuşmak. İçeriden bakıldığında bu, ilişkiyi koruma çabasıdır. Dışarıdan ise baskı gibi görünebilir.
Kaygılı bağlanmanın tipik düşünceleri şunlardır: “Beni eskisi kadar sevmiyor”, “Bir şey yanlış gitti ve söylemiyor”, “Ben fazla geliyorum.” Kişi çoğu zaman bu düşüncelerin abartılı olduğunu bilir ama beden yine de alarm verir. Güvence aldığında rahatlar, fakat rahatlama uzun sürmez.
Burada işe yarayan iki şey vardır. İlki, alarm ile gerçeği ayırmayı öğrenmektir: “Şu an kaygım konuşuyor, elimde kanıt yok.” İkincisi, ihtiyacı suçlama olmadan söylemektir. “Neden yazmadın?” yerine “Gün içinde senden kısa bir mesaj almak bana iyi geliyor” demek, aynı ihtiyacı çok farklı bir yere taşır. Bu kaygının ilişkiye nasıl yansıdığını ilişki anksiyetesi yazısında ayrıntısıyla anlattım.
Kaçıngan bağlanma
Kaçıngan bağlanan kişi bağımsızlığına çok değer verir. Duygusal yakınlık arttığında içinde bir daralma hisseder ve mesafe koyar. Zor konuşmaları erteler, “Büyütme” ya da “Sonra konuşuruz” der.
Bu mesafe ilgisizlik değildir. Çoğu zaman kişi duyguyu hisseder ama onu göstermenin güvenli olmadığını çok erken öğrenmiştir. Ayrıntısı kaçıngan bağlanma yazısında. Aynı örüntünün belirtilerini kaçınmacı bağlanma stili başlığıyla da ele aldım. Kişi kimi zaman da duyguyu yaşar ama adlandıracak sözcüğü bulamaz. Bu ayrı durumu aleksitimi yazısında bulabilirsin.
Korkulu bağlanma
Korkulu bağlanan kişide önceki iki örüntü bir aradadır. Yakınlığı ister, yaklaşınca korkar. Bir gün çok yakın, ertesi gün uzaktır. Bu gelgit partneri kadar kendisini de yorar. Yakınlaştığında “İncineceğim” korkusu, uzaklaştığında “Yalnız kalacağım” korkusu devreye girer. İki korku da gerçek olduğu için kişi hangi yöne giderse gitsin rahat edemez.
Dışarıdan bakıldığında anlaşılması en zor örüntü budur. “Dengesiz” gibi görünen davranışın arkasında çoğu zaman güvenmeyi isteyip güvenememek vardır.
Bağlanma Stilleri Ne Kadar Yaygın?
En sık atıf alan veri Amerika’dan gelir. Ulusal temsili bir yetişkin örnekleminde dağılım %59 güvenli, %25 kaçıngan ve %11 kaygılı çıktı (Mickelson ve ark., 1997). Yani yetişkinlerin yarısından fazlası güvenli bağlanma bildiriyor.
Bu rakamı okurken üç şeyi aklında tut. Çalışma 1990’lara aittir. Üç kategorili bir ölçüm kullanır, korkulu bağlanmayı ayrı saymaz. Ve Amerika örneklemidir.
Yaşla ilgili en geniş veri 18-70 yaş arası 86.555 kişiden gelir. Bu çalışmada bağlanma kaygısı en yüksek genç yetişkinlerde, en düşük orta yaş ve sonrasında görüldü (Chopik ve ark., 2013). Kaçınma ise orta yaşta biraz daha yüksekti. Bir ilişkisi olanlar, olmayanlara göre her iki boyutta da daha düşük puan aldı.
Türkiye için ulusal temsili bir dağılım verisi bulamadım. Bu yüzden “Türkiye’de şu kadar kişi kaygılı bağlanıyor” gibi bir rakam vermiyorum.
Bağlanma Stili İlişkiyi Nasıl Etkiler?
Bağlanma stilleri ile ilişki kalitesi arasındaki bağ çok sayıda çalışmada incelendi. Bunları birleştiren bir meta-analize göre hem kaygılı hem kaçıngan bağlanma, ilişki doyumu ve bağlılıkla olumsuz ilişkilidir. Bu ilişki uzun süren ilişkilerde daha da güçlenir (Hadden ve ark., 2014).
Son cümle önemlidir. İlişkinin ilk aylarında örüntüler heyecanın arkasında kalır. Yıllar geçtikçe, özellikle stresli dönemlerde belirginleşir.
Sık anlatılan bir tablo, kaygılı ve kaçıngan eğilimlerin karşılaşmasıdır:
- Bir taraf mesafe hisseder ve yaklaşır: sorar, arar, konuşmak ister.
- Diğer taraf bunu baskı olarak yaşar ve geri çekilir.
- Geri çekilme, ilk tarafın kaygısını büyütür. Daha çok yaklaşır.
- Yaklaşma, ikinci tarafın daralmasını artırır. Daha çok uzaklaşır.
Bu döngüde kimse kötü niyetli değildir. İki taraf da kendini korumaya çalışır ve birinin çözümü diğerinin tetikleyicisi olur.
Döngüyü gevşeten adımlar küçüktür:
- Döngüye ad koymak. “Yine o şeyi yapıyoruz” diyebilmek, sorunu kişiden alıp örüntüye taşır.
- Mola ve dönüş sözü. Uzaklaşan taraf “Şu an konuşamıyorum, bir saat sonra dönelim” der ve döner. Mola, terk etmek değildir.
- Güvenceyi beklemeden vermek. Kısa bir “Buradayım” mesajı, saatlerce sürecek bir tartışmanın önüne geçebilir. Döngü uzadığında eleştiri ve duvar örme gibi yıpratıcı iletişim biçimlerine dönüşebilir. Bunları toksik ilişki yazısında anlattım.
Güven sarsıldığında da bağlanma örüntüsü belirleyici olur. Bir aldatmanın ardından affetmenin neden bazı kişiler için çok daha zor olduğunu aldatma psikolojisi yazısında ele aldım.
Bir şeyi de eklemek gerek: Güvensiz bağlanma bir ilişkiyi mahkûm etmez. Yukarıdaki bulgular ortalamaları anlatır, senin ilişkini değil.
Bağlanma Stili Değişir mi?
Evet, değişebilir. Bu, araştırmaların en net yanıt verdiği sorulardan biridir.
Zaman içinde. 127 çalışmayı ve 21.072 bağlanma ölçümünü birleştiren bir meta-analiz, bebeklikten genç yetişkinliğe bağlanma güvenliğinin kararlılığını orta düzeyde buldu (r = ,39). Daha çarpıcı olan bulgu şuydu: 15 yıldan uzun aralıklarda anlamlı bir kararlılık görülmedi (Pinquart ve ark., 2013). Yani bir yaşındaki örüntü, yirmi yaşındaki örüntüyü güvenilir biçimde öngörmüyor.
Terapiyle. Terapi sürecinde bağlanmanın nasıl değiştiğini inceleyen bir sistematik derleme, terapiden sonra bağlanma güvenliğinin arttığını, bağlanma kaygısının azaldığını bildirdi (Taylor ve ark., 2015). Kaçınma için bulgular net değildi. Yazarlar daha fazla kontrollü çalışmaya ihtiyaç olduğunu da ekliyor.
Sonuçla ilişkisi. 36 çalışmayı ve 3.158 danışanı kapsayan bir meta-analizde, terapi sırasında bağlanma güvenliğindeki artış daha iyi terapi sonucuyla birlikte görüldü (Levy ve ark., 2018).
Değişimi besleyen şeyler şunlardır:
- Güvenli bir ilişki deneyimi. Tutarlı, öngörülebilir bir partner, arkadaş ya da terapist içsel modeli günceller.
- Örüntüyü fark etmek. Alarm çaldığında ne yaptığını görmek, başka bir şey yapabilmenin ön koşuludur.
- Küçük denemeler. Kaygılı eğilimde yanıtı beklemeyi, kaçıngan eğilimde bir duyguyu söylemeyi denemek.
Çocuklukta güvensiz bağlanmış ama yetişkinlikte güvenli bir örüntü geliştirmiş kişiler için alanyazında “kazanılmış güvenlik” ifadesi kullanılır. İkili bir çalışma için çift terapisi yazısına bakabilirsin.
Kendi Bağlanma Stilini Nasıl Anlarsın?
Araştırmacılar bağlanmayı çoğu zaman dört kutu yerine iki boyutta ölçer: kaygı ve kaçınma. Yukarıdaki 86.555 kişilik çalışma da bu iki boyutu kullanır. Herkes bu iki boyutta bir yerde durur. Dört stil, bu haritanın dört köşesine verilen addır.
Kendine şu soruları sorabilirsin:
- Partnerin uzaklaştığında ilk tepkin ne olur: yaklaşmak mı, sen de uzaklaşmak mı?
- Birine ihtiyaç duyduğunu söylemek sana nasıl gelir?
- Yakınlık arttığında rahatlar mısın, daralır mısın?
- Ayrılık ya da reddedilme düşüncesi aklını ne sıklıkla meşgul eder?
- Bu yanıtlar bütün ilişkilerinde aynı mı, yoksa kişiye göre değişiyor mu?
Son soru özellikle önemlidir. Bağlanma stili kişilik gibi tek parça değildir. Aynı kişi annesiyle, arkadaşıyla ve partneriyle farklı örüntüler gösterebilir. Bartholomew ve Horowitz’in çalışmasında da aile ve akran ilişkilerindeki stiller birbiriyle ilişkiliydi ama ayrı ayrı ölçüldü.
Daha yapılandırılmış bir öz değerlendirme için bağlanma stilleri testi sayfasındaki soruları kullanabilirsin.
Üç uyarı:
- Bu bir tanı değildir. Hiçbir bağlanma stili ruhsal bozukluk anlamına gelmez.
- Etiketi silaha çevirme. “Sen zaten kaçıngansın” demek konuşmayı açmaz, kapatır.
- Stili bahane yapma. “Ben böyleyim” demek açıklamadır, mazeret değildir.
Örüntün seni ya da ilişkini zorluyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla çalışmak işe yarar. İlk adımı atmadan önce terapi kararı vermeden önce yazısına göz atabilirsin.
Sonuç
Bağlanma stilleri, yakın ilişkilerde kendini nasıl koruduğunu anlatan örüntülerdir. Özetle:
- Dört stil vardır: güvenli, kaygılı, kaçıngan ve korkulu. Farklı kaynaklar aynı stile farklı adlar verir.
- Amerika verisinde yetişkinlerin yarısından fazlası güvenli bağlanma bildirir. Güvensiz bağlanma yaygındır ve bir bozukluk değildir.
- Kaygılı ve kaçıngan eğilimler karşılaştığında yaklaşma ve uzaklaşma döngüsü kurulur. Bu döngüde kimse kötü niyetli değildir.
- Bağlanma stilleri değişir. Çocukluktaki örüntü yetişkinliği güvenilir biçimde öngörmez. Güvenli ilişkiler ve terapi güvenliği artırabilir.
Kendi örüntünü tanımak, onu değiştirmenin ilk adımıdır. Etiket koymak için değil, anlamak için bak.
Sıkça Sorulan Sorular
En sağlıklı bağlanma stili hangisi?
Araştırmalarda ilişki doyumu ve bağlılıkla en olumlu ilişkili olan stil güvenli bağlanmadır. Diğer stiller hastalık değildir. Geçmiş deneyimlere verilmiş uyum biçimleridir ve değişebilir.
Kaygılı ve kaçıngan partnerler arasında neden döngü oluşur?
Kaygılı bağlanan kişi tehdit algıladığında yakınlığı artırmaya, kaçıngan bağlanan kişi mesafeyi artırmaya çalışır. Birinin çözümü diğerinin tetikleyicisi olur. Döngü, iki taraf da kendi payını fark ettiğinde gevşer.
Bağlanma stili çocuklukta mı belirlenir?
Kökleri çocuklukta atılır ama sabit kalmaz. 127 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde bağlanma güvenliğinin kararlılığı orta düzeyde bulundu. 15 yıldan uzun aralıklarda anlamlı bir kararlılık görülmedi.
İki partnerin bağlanma stili farklıysa ilişki yürür mü?
Yürüyebilir. Belirleyici olan stillerin aynı olması değil, iki kişinin birbirinin ihtiyacını tanıması ve buna göre davranabilmesidir. Tutarlı ve öngörülebilir davranan bir partner, diğerinin alarmını daha az tetikler.
Bağlanma stili bir tanı mıdır?
Hayır. Bağlanma stili bir ruhsal bozukluk tanısı değildir. Yakın ilişkilerde yakınlığı ve mesafeyi nasıl düzenlediğini tarif eden bir eğilimdir. Aynı kişi farklı ilişkilerde farklı örüntüler gösterebilir.
